Timor-Leste

Timor-Leste werd een onafhankelijke natie in 2002. Dat is niet lang geleden. Het land is nog steeds bezig met basisinfrastructuur, toerisme en wat het wil zijn. Wegen buiten Dili variëren van ruw tot echt onbegaanbaar in het regenseizoen. Stroomuitval in de hoofdstad is een regelmatig gebeuren. De geldautomaten werken tot ze het niet meer doen. Dit is geen land dat je bezoekt voor comfort.

Het is echter wel een land dat je bezoekt voor iets echts. Atauro Island, een veerbootrit van 90 minuten vanaf Dili, is door Conservation International gemeten als het gebied met de hoogste rifvisdiversiteit ter wereld. Je kunt in 20 meter diep water staan en kijken naar iets wat je nog nooit hebt gezien, zonder andere duikers in zicht, in een land dat vorig jaar minder dan 75.000 internationale bezoekers ontving. Dat wordt steeds zeldzamer.

Dili zelf is een kleine, hete, enigszins chaotische hoofdstad waar Portugese koloniale gebouwen de waterfront delen met VN-tijdperk complexen en Chinees eigendom restaurants. Het Cristo Rei-beeld kijkt uit over de Banda Zee vanaf een heuvel boven de stad. De naam van Xanana Gusmao staat op de helft van de straten. De geschiedenis is overal, niet op een museumtentoonstellingsmanier, maar op de manier waarop de mensen met wie je praat het echt hebben meegemaakt.

De grootste fout die mensen maken: verwachten van Zuidoost-Aziatische infrastructuur tegen Zuidoost-Aziatische prijzen. Timor-Leste importeert bijna alles. Een biertje in een middenklasse restaurant in Dili kost $4-5. Een kamer in een guesthouse kost $30-60. Kom met de juiste verwachtingen en je zult het geweldig vinden. Kom met Bali-prijzen in gedachten en je zult het niet leuk vinden.

Het eiland Timor is bewoond sinds minstens 42.000 jaar geleden. De naam komt waarschijnlijk van "timur", het Maleise woord voor oost. Voor de meeste geregistreerde contacten stond het eiland bekend om zijn sandelhout, wat Arabische en Chinese handelaren eeuwenlang aantrok voordat enige Europeaan arriveerde. De Portugezen verschenen in de vroege 1500s en koloniseerden uiteindelijk de oostelijke helft van het eiland. Ze bleven 450 jaar. De koffie, het katholicisme en de architectonische fragmenten die je in Dili ziet, gaan allemaal terug naar die tijd.

In 1975 trok Portugal, te midden van zijn eigen politieke omwenteling, abrupt terug uit zijn koloniën. Oost-Timor verklaarde onafhankelijkheid op 28 november 1975. Negen dagen later viel Indonesië binnen. Wat volgde was een van de ergste humanitaire rampen van de late 20e eeuw. De bezetting duurde 24 jaar. Schattingen van het aantal doden, door directe geweld, hongersnood en ziekte, variëren van 100.000 tot 180.000 mensen, uit een pre-invasie bevolking van ongeveer 600.000. De cijfers zijn betwist, maar geen geloofwaardige schatting is klein.

Een VN-toezicht referendum in 1999 zag 78,5% van de Timorezen stemmen voor onafhankelijkheid. Het Indonesische leger en pro-Indonesische milities reageerden met een campagne van vernietiging die de meeste infrastructuur van het land verwoestte voordat een internationale vredesmacht arriveerde. Je kunt nog steeds gebouwen in Dili zien met de sporen van die periode.

Op 20 mei 2002 werd Timor-Leste de eerste nieuwe soevereine staat van de 21e eeuw. Xanana Gusmao, die jaren in een Indonesische gevangenis had doorgebracht, werd de eerste president van het land. Het land heeft sindsdien een fragiele maar functionerende democratie gehad. Olie-inkomsten uit de Timor Zee hebben de regering gefinancierd, hoewel die reserves naar verwachting aanzienlijk zullen afnemen in de komende decennia.

Wat dit praktisch betekent voor bezoekers: dit is een land dat slechts 20 jaar heeft gehad om zichzelf op te bouwen uit puin. De littekens zijn fysiek en ze zijn in het levende geheugen van mensen. De meeste Timorese volwassenen die je ontmoet, brachten hun kindertijd door onder bezetting. De warmte waarmee reizigers hier worden ontvangen is geen gespeelde gastvrijheid. Het is iets dat moeilijker uit te leggen is en oprechter. Begrijp de context voordat je arriveert.

Timor-Leste is klein, ongeveer ter grootte van Noord-Ierland, maar de wegcondities betekenen dat afstanden langer duren dan een kaart suggereert. De hoofdroute voor de meeste bezoekers is Dili, een dagtrip of overnachting naar Atauro Island, de zuidkust naar Suai, en het bergachtige binnenland via Maubisse en Same. Neem meer tijd dan je denkt nodig te hebben. Neem nog meer als het recent heeft geregend.

De Timorese cultuur wordt gevormd door drie overlappende krachten: inheemse animistische tradities die ouder zijn dan enig koloniaal contact, 450 jaar Portugees katholicisme, en de gedeelde ervaring van een brute bezetting die slechts 25 jaar geleden eindigde. Deze lagen liggen op elkaar zonder conflict. Iemand kan 's zondags naar de mis gaan, een lokale healer raadplegen over een familieprobleem, en praten over verzetshelden allemaal op dezelfde dag zonder enig gevoel van tegenstelling.

Het belangrijkste om te begrijpen als bezoeker is dat Timorese mensen buitengewoon gul en geduldig zijn met gasten, maar dit is niet onbeperkt. Respect voor ouderen, heilige plaatsen en de doden wordt serieus genomen. Het trauma uit de bezettingstijd is recent. Lees de kamer.

Timores eten is niet de reden waarom je hier komt. Dat is eerlijk. De keuken is eenvoudig, gebaseerd op rijst, vis, gegrild vlees en groenten, met Portugese en Indonesische invloeden erin verweven. In Dili is de restaurants scène bruikbaar en soms uitstekend, deels gedreven door expat vraag. Buiten de hoofdstad eet je wat beschikbaar is en je weet niet altijd van tevoren wat dat is.

De enige uitzondering: de koffie. Timor-Leste produceert enkele van de beste koffies in Azië. Het land teelt Arabica sinds de Portugezen het in de 19e eeuw introduceerden, en de hooglandvarianten uit Ermera en Maubisse zijn schoon, laag in zuur en complex. Een kopje drinken in Maubisse met de bergen om je heen en 50 cent betalen is een stilletjes perfect moment.

Dit is niet ingewikkeld: kom in het droog seizoen, mei tot november. Het regenseizoen is technisch mogelijk voor een Dili-en-Atauro reis maar bergwegen worden echt gevaarlijk en grote delen van het binnenland worden onbereikbaar. Als je Ramelau, het oostelijke binnenland of enige serieuze overlandreis wilt, is droog seizoen geen voorkeur. Het is een vereiste.

Tien dagen is een redelijke eerste reis. Vijf daarvan kunnen verdeeld worden tussen Dili en Atauro Island. De resterende vijf laten je de bergroute doen door Maubisse en Ramelau, of oostwaarts naar Baucau en Com. Drie weken geeft je het hele land met ademruimte. Probeer Timor-Leste niet te haasten. De wegen laten het toch niet toe.

Rondreizen in Timor-Leste is een oefening in geduld en planning. Er is geen trein. Openbare bussen zijn goedkoop maar infrequent en langzaam. De weg van Dili naar Baucau (ongeveer 120 km) duurt 2,5 tot 3 uur op een goede dag. De weg van Maubisse naar Same omvat haarspeldbochten, onverharde secties en rivieroversteken die echt onbegaanbaar zijn na zware regen. Huur een chauffeur met 4WD, bouw tijdbuffers in elke etappe en accepteer dat je plan kan veranderen.

In Dili: taxi's zijn goedkoop en gemakkelijk beschikbaar, herkenbaar aan hun blauwe kleur. Spreek een prijs af voordat je instapt. Motorfiets taxi's (mikrolets) dekken kortere afstanden. De stad is klein genoeg dat veel guesthouses te voet bereikbaar zijn vanaf de waterfront.

Accommodatie in Timor-Leste verbetert maar is beperkt buiten Dili. De hoofdstad heeft een redelijke spreiding van guesthouses tot middenklasse hotels. De duikoperaties op Atauro Island hebben hun eigen bungalow accommodatie. De rest van het land draait op basis guesthouses (pensioes) met koud water, een ventilator en een bed. Elektriciteit in landelijke gebieden kan vier uur 's avonds zijn. Dit is geen klacht over de accommodatie. Het is een beschrijving ervan.

Timor-Leste is duurder dan zijn ontwikkelingsniveau suggereert en duurder dan buurland Indonesië. Alles is geïmporteerd, van brandstof tot bouwmaterialen tot de meeste voedsel. De expat infrastructuur die bestaat om VN en NGO werkers te ondersteunen heeft prijzen in Dili hoger geduwd dan je zou vinden in vergelijkbare Zuidoost-Aziatische steden. Aan de andere kant zijn landelijke gebieden echt goedkoop en gemeenschaps guesthouses kosten bijna niets.

Timor-Leste biedt visum bij aankomst aan de meeste nationaliteiten op de Presidente Nicolau Lobato International Airport in Dili. De kosten zijn $30 USD, contant betaald aan de immigratieteller. Het visum is geldig voor 30 dagen en kan één keer worden verlengd voor nog 30 dagen bij het immigratiekantoor op Rua de Caicoli in Dili. Verlengingen kosten een extra $30.

Inreis per land bij de Batugade of Mota'ain overgangen vanaf Indonesisch West-Timor is ook mogelijk met visum bij aankomst. Neem extra verwerkingstijd op bij landovergangen. De Oecusse enclave is technisch toegankelijk per land door Indonesisch territorium maar deze route vereist ook een geldig Indonesisch visum.

Timor-Leste is geen voor de hand liggende familiebestemming, maar het is ook niet onmogelijk. Kinderen worden warm welkom geheten door Timorese mensen, die een sterke familiecultuur hebben. De uitdagingen zijn praktisch in plaats van sociaal: de hitte is intens, lange wegreizen op ruwe wegen zijn vermoeiend voor jonge kinderen, en medische faciliteiten zijn zeer beperkt buiten Dili. Met oudere kinderen, vooral tieners die kunnen engageren met de geschiedenis en omgeving, kan het een buitengewone reis zijn.

Voor gezinnen met jonge kinderen is het meest realistische plan gebaseerd op Dili met een dagtrip naar Atauro Island. Snorkelen in de ondieptes rond Atauro is toegankelijk voor kinderen die kunnen zwemmen. Het Verzetsmuseum heeft inhoud die ouderlijk toezicht vereist voor jongere kinderen maar is echt betekenisvol voor oudere.

Timor-Leste is over het algemeen veilig voor reizigers en geweldsmisdrijven tegen toeristen zijn zeldzaam. Het land is politiek stabiel sinds 2012 en de veiligheidsomgeving in Dili is beheersbaar. Dat gezegd hebbende, kleine diefstallen komen voor in de hoofdstad, wegongelukken zijn een echt risico op landelijke wegen, en de medische respons op enig serieus incident is ernstig beperkt. Ken de werkelijke risico's in plaats van de algemene reputatie.